Osteochondroza kręgosłupa jest chorobą przewlekłą, w przebiegu której dochodzi do zmian zwyrodnieniowych kręgów i znajdujących się pomiędzy nimi krążków międzykręgowych. W zależności od umiejscowienia zmiany w kręgosłupie wyróżnia się: osteochondrozę szyjną, osteochondrozę piersiową i osteochondrozę lędźwiową. Aby zdiagnozować osteochondrozę kręgosłupa, konieczne jest wykonanie zdjęcia rentgenowskiego, a w przypadku jego powikłań (na przykład przepukliny dysku) rezonansu magnetycznego kręgosłupa. W leczeniu osteochondrozy kręgosłupa, wraz z metodami leczniczymi, szeroko stosuje się refleksologię, masaż, terapię manualną, fizjoterapię i fizykoterapię.
Etiologia i patogeneza
W takim czy innym stopniu osteochondroza kręgosłupa rozwija się u wszystkich osób w podeszłym wieku i jest jednym z procesów starzenia się organizmu. Prędzej czy później w krążku międzykręgowym pojawiają się zmiany zanikowe, ale urazy, choroby i różne przeciążenia kręgosłupa przyczyniają się do wcześniejszego wystąpienia osteochondrozy. Najczęstsza osteochondroza kręgosłupa szyjnego i osteochondroza kręgosłupa lędźwiowego.
Opracowano około 10 teorii osteochondrozy: naczyniowej, hormonalnej, mechanicznej, dziedzicznej, zakaźno-alergicznej i innych. Żadna z nich nie daje jednak pełnego wyjaśnienia zmian zachodzących w kręgosłupie; raczej uzupełniają się nawzajem.
Uważa się, że głównym czynnikiem powstawania osteochondrozy jest ciągłe przeciążenie odcinka ruchowego kręgosłupa, składającego się z dwóch sąsiadujących ze sobą kręgów. Takie przeciążenia mogą powstać na skutek stereotypu motorycznego – postawy, indywidualnego sposobu siedzenia i chodzenia. Zła postawa, siedzenie w nieprawidłowej pozycji i chodzenie z nierównym kręgosłupem powodują dodatkowe obciążenie dysków, więzadeł i mięśni kręgosłupa. Proces może ulec zaostrzeniu ze względu na cechy strukturalne kręgosłupa i niewystarczający trofizm jego tkanek, spowodowany czynnikami dziedzicznymi. Najczęściej wady strukturalne występują w odcinku szyjnym kręgosłupa i prowadzą do zaburzeń naczyniowych oraz wczesnego pojawienia się objawów osteochondrozy odcinka szyjnego kręgosłupa.
Występowanie osteochondrozy odcinka lędźwiowego często wiąże się z jej przeciążeniem podczas schylania się i podnoszenia ciężkich przedmiotów. Zdrowy krążek międzykręgowy może wytrzymać znaczne obciążenia ze względu na hydrofilowość jądra miażdżystego znajdującego się w jego centrum. Rdzeń zawiera dużą ilość wody, a wiadomo, że ciecze mają niewielką kompresję. Do pęknięcia zdrowego krążka międzykręgowego może dojść przy sile ściskającej przekraczającej 500 kg, natomiast krążek zmieniony w wyniku osteochondrozy pęka przy sile ściskającej wynoszącej 200 kg. Na kręgosłup lędźwiowy osoby ważącej 70 kg oddziałuje obciążenie rzędu 200 kg, gdy utrzymuje ona 15 kg obciążenie w pozycji pochylenia ciała do przodu o 200. Tak wysokie ciśnienie wynika z małego rozmiaru jądra miażdżystego. Gdy nachylenie wzrośnie do 700, obciążenie krążków międzykręgowych wyniesie 489 kg. Dlatego często pierwsze objawy kliniczne osteochondrozy kręgosłupa lędźwiowego występują podczas lub po podnoszeniu ciężkich przedmiotów, wykonywaniu prac domowych, pieleniu w ogrodzie itp.
Zniszczenie tkanki łącznej pierścienia włóknistego krążka międzykręgowego, więzadeł i torebek stawów międzywyrostkowych powoduje reakcję układu odpornościowego i rozwój aseptycznego zapalenia z obrzękiem stawów i otaczających tkanek. Na skutek przemieszczenia trzonów kręgowych torebki stawów międzywyrostkowych ulegają rozciągnięciu, a zmieniony krążek międzykręgowy nie zabezpiecza już tak mocno trzonów sąsiednich kręgów. Powstaje niestabilność odcinka kręgosłupa. Ze względu na niestabilność możliwe jest uszczypnięcie korzenia nerwu rdzeniowego wraz z rozwojem zespołu korzeniowego. W przypadku osteochondrozy kręgosłupa szyjnego często zdarza się to podczas obracania głowy, a przy osteochondrozie kręgosłupa lędźwiowego - podczas zginania ciała. Możliwe jest utworzenie bloku funkcjonalnego segmentu ruchowego kręgosłupa. Jest to spowodowane kompensacyjnym skurczem mięśni kręgowych.
Przepuklina dysku występuje, gdy dysk ześlizguje się do tyłu, rozrywając więzadło podłużne tylne i wystając część dysku do kanału kręgowego. Jeśli jednocześnie rdzeń dysku zostanie wciśnięty do kanału kręgowego, wówczas taką przepuklinę nazywa się pękniętą. Nasilenie i czas trwania bólu przy takiej przepuklinie są znacznie większe niż w przypadku niepękniętej przepukliny. Przepuklina dysku może powodować zespół korzeniowy lub ucisk rdzenia kręgowego.
W przypadku osteochondrozy tkanka kostna rośnie wraz z powstawaniem osteofitów - narośli kostnych na ciałach i procesach kręgów. Osteofity mogą również powodować ucisk rdzenia kręgowego lub powodować rozwój zespołu korzeniowego.
Objawy osteochondrozy kręgosłupa
Głównym objawem osteochondrozy kręgosłupa jest ból. Ból może być ostry i mieć dużą intensywność; nasila się przy najmniejszym ruchu w dotkniętym odcinku i dlatego zmusza pacjenta do przyjęcia wymuszonej pozycji. Tak więc w przypadku osteochondrozy kręgosłupa szyjnego pacjent trzyma głowę w najmniej bolesnej pozycji i nie może jej obrócić, w przypadku osteochondrozy kręgosłupa piersiowego ból nasila się nawet przy głębokim oddychaniu, a przy osteochondrozie kręgosłupa lędźwiowego pacjentowi trudno jest usiąść, wstać i chodzić. Ten zespół bólowy jest charakterystyczny dla ucisku korzenia nerwu rdzeniowego.
W około 80% przypadków obserwuje się tępy ból o stałym charakterze i umiarkowanym nasileniu. W takich przypadkach podczas badania lekarz musi odróżnić objawy osteochondrozy kręgosłupa od zapalenia mięśni mięśni pleców. Tępy ból w osteochondrozie spowodowany jest nadmiernym napięciem mięśni utrzymujących uszkodzony segment ruchowy kręgosłupa, zmianami zapalnymi lub znacznym rozciągnięciem krążka międzykręgowego. U pacjentów z takim zespołem bólowym nie ma wymuszonej pozycji, ale występuje ograniczenie ruchów i aktywności fizycznej. Pacjenci z osteochondrozą odcinka szyjnego kręgosłupa unikają ostrych skrętów i przechyleń głowy, przy osteochondrozie odcinka lędźwiowego kręgosłupa - powoli siadaj i wstawaj, unikaj zginania ciała.
Powikłania osteochondrozy kręgosłupa
Powikłania osteochondrozy są związane z przepukliną krążka międzykręgowego. Należą do nich ucisk rdzenia kręgowego, który charakteryzuje się drętwieniem, osłabieniem niektórych grup mięśniowych kończyn (w zależności od stopnia ucisku), prowadzącym do niedowładu, zaniku mięśni, zmian w odruchach ścięgnistych, zaburzeń oddawania moczu i defekacji. Przepuklina międzykręgowa może powodować ucisk tętnicy zaopatrującej rdzeń kręgowy, z utworzeniem obszarów niedokrwiennych (zawał rdzenia kręgowego) i śmiercią komórek nerwowych. Objawia się to pojawieniem się deficytu neurologicznego (upośledzenie ruchów, utrata czucia, zaburzenia troficzne), odpowiadającego poziomowi i częstości występowania niedokrwienia.
Diagnostyka osteochondrozy kręgosłupa
Rozpoznanie osteochondrozy kręgosłupa przeprowadza neurolog lub kręgowiec. W początkowej fazie wykonuje się zdjęcia rentgenowskie kręgosłupa w 2 projekcjach. W razie potrzeby mogą sfotografować oddzielny odcinek kręgosłupa i sfilmować w dodatkowych projekcjach. Aby zdiagnozować przepuklinę międzykręgową, ocenić stan rdzenia kręgowego i wykryć powikłania osteochondrozy, wykorzystuje się rezonans magnetyczny (MRI kręgosłupa). MRI odgrywa ważną rolę w diagnostyce różnicowej osteochondrozy i innych chorób kręgosłupa: gruźliczego zapalenia stawów kręgosłupa, zapalenia kości i szpiku, nowotworów, zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa, reumatyzmu, zmian zakaźnych. Czasami w przypadkach skomplikowanej osteochondrozy odcinka szyjnego kręgosłupa konieczne jest wykluczenie jamistości rdzenia. W niektórych przypadkach, jeśli wykonanie rezonansu magnetycznego nie jest możliwe, wskazana jest mielografia.
Ukierunkowane badanie zajętego krążka międzykręgowego jest możliwe za pomocą dyskografii. Badania elektrofizjologiczne służą określeniu rozległości i lokalizacji uszkodzeń dróg nerwowych oraz monitorowaniu procesu ich regeneracji w trakcie terapii.
Leczenie osteochondrozy kręgosłupa
W okresie ostrym wskazany jest odpoczynek w dotkniętym odcinku kręgosłupa. W tym celu w przypadku osteochondrozy kręgosłupa szyjnego stosuje się unieruchomienie za pomocą kołnierza Shants, a w przypadku osteochondrozy kręgosłupa lędźwiowego stosuje się leżenie w łóżku. Unieruchomienie jest również konieczne w przypadku osteochondrozy odcinka szyjnego kręgosłupa z niestabilnością odcinka kręgosłupa.
W leczeniu osteochondrozy stosowane są niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ): diklofenak, nimesulid, lornoksykam, meloksykam. W przypadku silnego bólu wskazane są leki przeciwbólowe, na przykład działająca ośrodkowo flupirtyna. Aby złagodzić napięcie mięśni, stosuje się leki zwiotczające mięśnie - tolperyzon, tyzanidyna. W niektórych przypadkach wskazane jest przepisanie leków przeciwdrgawkowych - karbamazepiny, gabapentyny; leki przeciwdepresyjne, wśród których preferowane są inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (sertralina, paroksetyna).
W przypadku wystąpienia zespołu korzeniowego pacjent jest wskazany do leczenia szpitalnego. Możliwe jest miejscowe podawanie glikokortykosteroidów, terapia przeciwobrzękowa i stosowanie trakcji. Fizjoterapia, refleksologia, masaż i fizykoterapia są szeroko stosowane w leczeniu osteochondrozy. Stosowanie terapii manualnej wymaga ścisłego przestrzegania techniki jej wykonywania i szczególnej ostrożności w leczeniu osteochondrozy odcinka szyjnego kręgosłupa.
Operacje kręgosłupa wskazane są przede wszystkim w przypadkach znacznego ucisku rdzenia kręgowego. Polega na usunięciu przepukliny dysku i odbarczeniu kanału kręgowego. Istnieje możliwość wykonania mikrodiscektomii, laserowej rekonstrukcji krążka, wymiany uszkodzonego krążka na implant oraz stabilizacji odcinka kręgosłupa.